Komisje Międzynarodowego Komitetu Slawistów
między Lublaną a Ohrydem

I. Uwagi wstępne
W 2001 r. Przewodnicząca Międzynarodowego Komitetu Slawistów (MKS) prof. dr Alenka Šivic-Dular powierzyła mi funkcję kuratora komisyj afiliowanych przy MKS. Realizując swoje obowiązki, nawiązałem kontakt z 27 zarejestrowanymi komisjami oraz na posiedzeniach Prezydium MKS w Ružomberku (2001) i w Mariborze (2002) przedstawiłem projekt ramowych zasad działania komisyj. Pełne sprawozdanie z działalności komisyj w latach 1998-2003 złożyłem na zebraniu plenarnym MKS podczas Kongresu w Lublanie w 2003 r. (jego skróconą wersję opublikowała „Slavia” 2003, nr 2, s. 253-257). Zebranie przyjęło Ramowe zasady działania komisji afiliowanych przy MKS (zob. w załączeniu).
Zgodnie z Ramowymi zasadami... zebranie plenarne oraz Prezydium na swoich posiedzeniach w Opolu (2004) i w Belgradzie (2005) afiliowało przy MKS na lata 2003-2008 łącznie 29 komisyj, z których prawie połowa to komisje nowe. Informację o ich aktywności w pierwszej połowie kadencji (2003-2005) złożyłem Prezydium MKS podczas spotkania w Udine (2006). Niniejszy tekst stanowi skróconą wersję sprawozdania z działalności komisyj oraz kuratora w czasie całej kadencji 2003-2008. Jego podstawę stanowią informacje otrzymane od komisyj do końca kwietnia (IV) 2008 r. Pełne sprawozdanie przedstawię na zebraniu plenarnym MKS podczas kongresu w Ohrydzie.
Jako kurator, spełniając swoje zadania wyznaczone w Ramowych zasadach… starałem się informować przewodniczących komisyj o pracach kierownictwa MKS. Po kongresie w Lublanie oraz po wszystkich czterech posiedzeniach Prezydium (Opole, Belgrad, Udine, Ohryd) wysłałem obszerne listy przedstawiające efekty posiedzeń, zwłaszcza dotyczące komisyj. Udzielałem też pomocy w rozwiązywaniu różnych problemów (m.in. w pozyskiwaniu członków i środków na działania). Starałem się też reprezentować komisje na oraz ich stanowiska i interesy wobec władz MKS oraz komitetów narodowych.
W dalszej części niniejszego raportu przedstawię informację o działalności poszczególnych 29 komisyj (II.) oraz ogólną charakterystykę ich aktywności (III.).

II. Działalność komisyj MKS w latach 2003-2008
• 1. Комисија за фолклор [przewodniczący: Љубинко Раденковић]
Komisja zorganizowała dwie konferencje: „Slovenski folklor i folkloristika na razmeđi dva milenijuma – glavni rezultati i perspektive daljeg razvoja” (Beograd, Kraljevo i Mataruška Banja, 2-5 X 2006, 28 referentów z 11 krajów słowiańskich i z Japonii) oraz „Актуальнi проблеми дослидҗення словянських культур” (Одесса, 5-8 VII 2007, 33 slawistów z 8 krajów, w tym z Izraela i z Kanady). Materiały pierwszej konferencji zostały złożone do druku i wyjdą w Belgradzie jeszcze przed Kongresem w Ohrydzie.
Podczas obu konferencji odbyły się robocze spotkania członków Komisji. Omawiano na nich m.in. program prac Komisji, zadanie stworzenia elektronicznej bazy danych, w tym Adresarza słowiańskich folklorystów (będzie gotowy przed Kongresem).

• 2. Komisja Onomastyki Słowiańskiej [Ewa Rzetelska-Feleszko/ Aleksandra Cieślikowa]
Komisja (40 członków) współorganizowała dwie konferencje: „Animizacja nazw pospolitych i apelatywizacja nazw własnych” (Białystok 2004) oraz „Nowe nazwy własne. Nowe tendencje badawcze” (Kraków 2006). Materiały z drugiej konferencji zostały opublikowane pod takim samym tytułem (Kraków 2007). Członkowie Komisji w sporej liczbie uczestniczyli w Międzynarodowym Kongresie Onomastycznym w Pizie. Przy okazji konferencji i Kongresu doszło do zebrań członków Komisji, na których omawiano wspólne przedsięwzięcia naukowe, m.in. blok tematyczny na Kongres w Ohrydzie.
Staraniem Komisji w latach 2003-2005 w serii Hydronymia Europaea ukazały się t. XVII-XX (dorzecze Sanu i Narwi). W 2003 r. wydano t. 2 Słowiańskiej onomastyki. Encyklopedii. Niejako organem Komisji jest rocznik „Onomastica”, wychodzący w Krakowie od ponad 50 lat.

• 3. Commission for Computer Processing of Manuscripts and Early Printed Books [David J. Birnbaum and Kiril Ribarov]
Komisja (18 członków) odbywała coroczne spotkania poświęcone realizacji podejmowanych projektów, m.in. komputerowych bez danych. Od 2003 r. wydaje jako swój organ czasopismo „Scripta & e-Scripta”.

• 4. Komisja Przekładoznawcza [Piotr Fast]
Komisja (20 członków) zorganizowała dwie konferencje (Katowice, III 2004 i III 2005), których materiały ukazały się w tomach: Kultura popularna a przekład (Katowice 2005) i Przekład w komunikacji literackiej (Katowice 2006).

• 5. Komisja Etnolingwistyczna [Jerzy Bartmiński]
Komisja (45 członków) realizuje ogólnosłowiański projekt badawczy „Językowo-
-kulturowy obraz świata Słowian na tle porównawczym (EUROJOS)”. Zorganizowała pięć konferencji (Lublin 2003, 2004, 2006, 2008 i Jekatierinburg 2005). Organem czasopiśmienniczym Komisji od 2004 r. stał się rocznik „Etnolingwistyka”. Komisja przygotowała blok tematyczny na Kongres w Ohrydzie.

• 6. Komisja Badań Porównawczych nad Literaturami Słowiańskimi [Halina Janaszek-Ivančiková]
Komisja (27 członków) w latach 2003-2005 zrealizowała projekt badawczy „Literatury słowiańskie po roku 1989 w dialogu z Europą i światem. Nowe zjawiska, tendencje, perspektywy”. W trakcie jego realizacji odbyły się cztery konferencje (Bautzen 2003, Piliscsaba 2004, Poznań 2004 i Ustroń 2004). Wyniki prac znalazły wyraz w 4-tomowym cyklu studiów autorstwa ponad 70 slawistów z całego świata: Literatury słowiańskie po roku 1989. Nowe zjawiska, tendencje, perspektywy: t. 1 Transformacja, red. H. Janaszek-
-Ivančiková; t.2 Feminizm, red. E. Kraskowska; t. 3 Podmiotowość, red. B. Czapik- -Lityńska; t. 4 Mniejszości, red. M. Dąbrowski, Warszawa 2005. Kilkanaście wybranych studiów w angielskim przekładzie ukazało się w czasopiśmie „Neohelicon. Acta Comparationis Litterarum Universarum” (2006, XXIII/2, s. 9-148).
Ponadto Komisja zorganizowała w 2006 r. konferencję „Horyzonty współczesnej komparatystyki literackiej w krajach słowiańskich”, której materiały ukazały się dzięki finansowemu wsparciu japońskiemu w postaci tomu The Horizons of Contemporary Slavic Comparative Literture Studies (Edited by Halina Janaszek-Ivančiková, Warszawa 2007, 271 s.).
Na Kongres w Ohrydzie Komisja przygotowała blok tematyczny.

• 7. Komisja Słowiańskich Kontaktów Językowych [Gerd Hentschel]
Komisja (20 członków) zorganizowała dwie konferencje: „Slavic Literary Microlanguages and Language Contacts” (Tartu, 14-18 IX 2005) oraz „Trasjanka and Surzhyk. Products of Byelorussian-Russian and Ukrainian-Russian Language Contact” (Oldenburg, 15-18 IV 2007). Zaplanowała także kolejne konferencje na lata 2009-2011.
Na Kongres w Ohrydzie Komisja przygotowała blok tematyczny „Трасянка и суржик: структурные и социальные аспекты описания и категоризации”.

• 8. Komisia Slovanského etnologického atlasu [Mojmír Benža]
Członkowie Komisji gromadzili dokumentację materiałową do Słowiańskiego atlasu etnologicznego (z zakresu rolnictwa, budownictwa, odzieży i obuwia) oraz przygotowali ponad 100 map.

• 9. Komise slovanské stylistiky a poetiky [Ivo Pospíšil]
Działalność Komisji koncentrowała się na czterech kręgach tematycznych: 1) Slavonic poetics in a comparative context , 2) The problems of stylistics and poetics in the framework of Czech – Slovak – Central European area studies, 3) The transformational models of literary genres in Central European area, 4) The edition activity consisting in the edition or reedition of older scholarly texts or in publishing special volumes dedicated to the traditions of Slavonic poetics. Rezultaty prac zostały przedstawione m.in. w: “Litteraria Humanitas” XIII i XIV, Brno 2005 i 2006; „Brněnské texty k slovakistice” VI-X, Brno 2004-2008; Žánrové metamorfózy v středoevropském kontekstu, I-III, Brno-Opava 2003-2006.

• 10. Komise pro gramatickou stavbu slovanských jazyků [Jarmila Panevová]
Komisja (38 członków) zorganizowała trzy konferencje: w Marburgu (21-22 X 2004), w Nowym Sadzie (28-29 X 2005) i w Sankt-Petersburgu (12-14 IX 2007).

• 11. Komisja Edytorsko-Tekstologiczna [Adam Karpiński]
Brak informacji o działalności Komisji.

• 12. Komisia archeologická [Peter Šalkovský]
Komisja (14 członków) zorganizowała współpracę poprzez elektroniczną wymianę informacji o osiągnięciach swoich członków.

• 13. Komisja Najnowszych Dziejów Słowian [Irena Stawowy-Kawka]
Komisja (27 członków) skoncentrowała swoje prace na czterech kręgach problemowych:
1) „Dzieje Słowian w XIX i XX w.” (w ramach przygotowań do opracowania syntetycznego zorganizowano dwie konferencje (XII, 2003 i V, 2007) oraz wydano tomy: Miejsce Macedonii na Bałkanach. Historia – polityka – kultura – nauka (red. I. Stawowy-Kawka, Kraków 2005) i Tożsamość narodowa w społeczeństwie multietnicznym. Historia – kultura – język – literatura – media Macedonii (red. I. Stawowy-Kawka, Kraków 2008).
2) „Narody i mniejszości narodowe w Europie Środkowo-Wschodniej i Południowo-Wschodniej” – zorganizowano konferencję „Obraz konfliktów między narodami słowiańskimi w XIX i XX w. w historiografii” (X, 2006), której materiały zostały wydane w tomie pod takim samym tytułem (Kraków 2008).
3) „Źródła do najnowszych dziejów Słowian” – przygotowano do druku t. 1, w którym udostępnia się zgromadzone w polskich archiwach dokumenty dotyczące Macedonii w okresie 1918-1939.
4) „Relacje międzysłowiańskie” – planowaną serię konferencji i publikacji zapoczątkowała konferencja (XI, 2005) i wydany tom jej materiałów Македонско-ūолски врски (Скопје 2007).

• 14. Komisja Bibliografii Lingwistycznej [Zofia Rudnik-Karwatowa]
Komisja (19 osób) stawia sobie za cel stworzenie bibliografii językoznawstwa slawistycznego oraz wypracowanie nowoczesnych metod sporządzania opisu bibliograficznego dokumentów. Wydano Bibliografię językoznawstwa slawistycznego za rok 1997 (Warszawa 2003). Opracowano w wersji elektronicznej do bazy danych bibliografię za lata 1998-1999, która będzie dostępna w internecie przed Kongresem w Ohrydzie. W latach 2003-2008 powstały także slawistyczne bibliografie językoznawcze, dotyczące jednego kraju (np. Czech i Macedonii) lub określonych zagadnień. Przygotowano elektroniczną wersję (internetową i na płytach CD) Słownika słów kluczowych językoznawstwa slawistycznego (2006) na podstawie wersji książkowej (Warszawa 1999).
Przygotowano na Kongres 2008 blok tematyczny: Nowoczesny system informacji bibliograficznej językoznawstwa slawistycznego – teraźniejszość i przyszłość.

• 15. Комиссия по лексикологии и лексикографии [Маргарита Чернышева]
Komisja (50 członków) podjęła się realizacji (pod kierunkiem M. Czernyszewej) ogólnosłowiańskiego projektu ”Teoria i historia słowiańskiej leksykografii”. Jego efektem ma być dwutomowa monografia przygotowywana do druku. Pod egidą Komisji zostały zorganizowane dwie konferencje: История и культура славян в зеркале языка славянская лексикография” (Moskwa, 21-25 X 2005) i „Лексикографията и лексикологията в съвременния свят” (Sofia, 21-22 X 2006).

• 16. Библейская комисия [Анатолий A.Aлексеев]
Komisja (14 członków) koordynowała prace nad słowiańskimi przekładami Biblii. Członkowie Komisji opublikowali około 30 prac na ten temat, por. m.in. Евангелие от Матфея в славянской традиции (przygot. A.A. Aleksiejew i in., Sankt-Petersburg 2005), F.J. Thomson, A Brief Survey of the History of the Church Slavonic Bible from its Cyrillomethodian Origins until its Final Form in the Elizabethan BiBle of 1751 (Gent 2006) i A. Naumow, M. Walczak-Mikołajczak, Franciszek Skoryna z Połocka – żywot i dzieła (Gniezno 2006). Pod kierunkiem S. Nikołowej trwają prace nad wydaniem najstarszego słowiańskiego przekładu Nowego Testamentu w Bułgarii.
Komisja odbyła jedno spotkanie (11 VI 2007) poświęcone programowi swojej działalności i przygotowała blok tematyczny na Kongres w Ohrydzie.

• 17. Komisia slovanských spisovných jazykov [Jan Bosák]
Komisja (20 członków) zorganizowała dwie konferencje (Praha, X 2005 i Pułtusk, 13-16 IX 2006), których materiały zostały wydane w tomach: Sociální aspekty spisovných jazyků slovanských (red. H. Gladkova, H. Čvrček, Praha 2006) oraz Wielojęzyczność- kontakty językowe w rozwoju kultur słowiańskich (red. S. Dubisz i J. Stąpor, Pułtusk 2008). Przygotowała blok tematyczny, którego 5 wystąpień wraz z kilkunastoma innymi tekstami zostały wydane w tomie Tożsamość a język w perspektywie slawistycznej (red. S. Gajda, Opole 2008).

• 18. Комисијата за црквеноcлованските словари [Зденка Рибарова]
Komisja (13 członków) współorganizowała konferencję „Církevněslovanska lexikografie 2006” (Praha, 26-27 X 2006) oraz odbyła dwa robocze posiedzenia (Praha, 27 X 2006 i Moskwa, 12 VI 2007), poświęcone realizacji koordynowanych przez Komisję dwu projektów:
1) „Staroslověnské a církevněslovanské slovníky” – dotyczy prac leksykograficznych prowadzonych w Pradze (kier. Z. Hauptová i E. Bláhová), Zagrzebiu (A. Nazor), Skopje (Z. Ribarova), Belgradzie (G. Jovanović), Moskwie (W.B. Krys’ko) i Kijowie (W. Nimczuk);
2) „Indeksy k slovníkům (kartotékám)” – w latach 2003-2008 wydano 4 indeksy, w tym zeszyt próbny: Srovnávací index k slovníkům zpracovávaným v rámcí Komisie pro církevněslovanské slovníky (red. Z. Ribarová, Praha 2008).

• 19. Commissione Storia Slavistica [Giovanna Brogi Bercoff]
Komisja (33 członków) zorganizowała Konferencję “Slawistyka w wielonarodowych imperiach” (Werona, 16-18 X 2007: wyklady wygloszone na konferencii beda drukowane we Wloszech w 2008r., pod red. Stefano Aloe), a także doprowadziła do wydania dwu tomów: Histoire de la slavistique. Le rôle des institutions (red. A. Bernard, Paris 2003) oraz Contributions à la l’histoire de la slavistique dans les pays non slaves – Beiträge zur Geschichte der Slawistik in den nichtslawischen Ländern – K истории славистики в неславянских странах (red. G. Brogi Bercoff, Pierre Gonneau, Heinz Miklas, Wien – Paris 2005).

• 20. Комиссия по словообразованию [Игор С. Улуханов / Aлександр Лукашанец]

Komisja (40 członków) zorganizowała cztery konferencje: w Bratysławie (27 IX – 1 X 2004 r.), w Berlinie (13-17 XI 2005), Mińsku (6-13 X 2006) i w Sofii (1-6 X 2007). Wydała trzy tomy pokonferencyjne (dwa dalsze są w druku): Праблемы тэорыі i гісторыі словаўтварэння (рэд. A.A. Лукашанец, З.A. Харытончык, Мінск 2004), Функцыянaлныя aспекты словаўтварэння (рэд. A.A. Лукашанец, З.A. Харытончык, Мінск 2006) i Sprachliche Kategorien und die Wortbildung (Hg. von H. Burkhart, A. Nagórko, Berlin 2007).

• 21. Комиссия по славянской фразеологии [Валерий Мокиенко]
Komisja (30 członków) zrealizowała frazeologiczną część ogólnosłowiańskiego projektu badawczego, czego wyrazem stała się publikacja Komparacja systemów i funkcjonowanie współczesnych języków słowiańskich, T.3. Frazeologia (red. W. Mokijenko, H. Walter, Opole 2008). Zorganizowała cztery konferencje, z których materiały ukazały się drukiem.

• 22. Komisia pre fonetiku a fonologiu slovanských jazykov [Ján Sabol]
Komisja (15 członków) zrealizowała fonetyczno-fonologiczną część ogólnosłowiańskiego projektu w postaci tomu Komparacja systemów i funkcjonowanie współczesnych języków słowiańskich, T.2. Fonetyka/Fonologia (red. J. Sawicka, Opole 2008). Odbyły się też dwa robocze spotkania Komisji w Pradze i w Ciechocinku.

• 23. Комисиja за етимологиja [Александар Лома]
Komisja odbyła jedno posiedzenie przy okazji współorganizowanej przez siebie konferencji (Brno, V 2008).

• 24. Комиссия Обшеславянского лингвистического атласа [Татяна Вендина]
Komisja (21 członków) pracuje nad realizacją ogólnosłowiańskiego projektu OLA. Zorganizowała dwa spotkania związane z realizacją kolejnych tomów atlasu.

• 25. Kommission zum Studium der balto-slawischen Beziehungen [Rainer Eckert]
Komisja (19 członków) zorganizowała konferencję (Paryż, 21-22 IV 2006) oraz przygotowuje blok tematyczny na Kongres w Ohrydzie.

• 26. Kommission für Balkanlinguistik [Helmut Schaller]
Komisja współorganizowała konferencję „Kontaktlinguistische Innovationen in der Balkanologie. Trends und Perspektiven“ (Berlin, 4-6 IV 2008).

• 27. Komise pro vydávání spisů Josefa Dobrovského [Jiří Fiala]
Komisja (20 członków) organizuje badania spuścizny J. Dobrovskiego.

• 28. Komisja Bibliologiczna [Krzysztof Migoń]
Komisja (10 członków) próbuje organizować wspólne przedsięwzięcia badawcze poświęcone książce słowiańskiej.

• 29. Aspektološkata komisia [Ljudmil Spasov]
Brak informacji o działalności Komisji.

III. Ogólna charakterystyka działalności komisyj (2003-2008)

Obok kongresów i działalności komitetów narodowych prace komisyj stanowią jeden z podstawowych filarów aktywności Międzynarodowego Komitetu Slawistów. 29 komisyj zrzesza ponad 700 członków, ale do swoich działań angażują one co najmniej kilkuset dalszych slawistów, formalnie nie będących członkami. W tej części raportu pragnę nie tyle oceniać dokonania komisyj, ile wskazać problemy, które łączą się z ich działalnością.
Działalność komisji regulują: Statut MKS, Ramowe zasady... oraz tradycja i wewnętrzne uregulowania w samych komisjach. Ramowe zasady przyznają komisjom dużą autonomię, a ich przewodniczącym znaczne prerogatywy. To przede wszystkim od przewodniczących i członków komisji zależy, jaka będzie ich działalność. Komisje mają pełną swobodę w określaniu programu i składu osobowego, ale też wielki obowiązek organizowania pracy i pozyskiwania środków. W dzisiejszej sytuacji nauki nie jest to zadanie łatwe. Tym bardziej na uznanie zasługują wszystkie działające jednak komisje.
Przytoczony wyżej rejestr dokonań poszczególnych komisji nie przedstawia pełnego obrazu ich działalności, nie pokazuje dynamiki i temperatury życia badawczego i organizacyjnego. Wszystkie komisje przyczyniają się do tworzenia międzynarodowych sieci naukowych, mniej lub bardziej rozbudowanych, o różnym stopniu intensywności kontaktów, a także o różnych rezultatach (nie zawsze w pełni wymiernych, dających się sparametryzować).
Podstawowe formy działalności komisyj są następujące:
• stwarzanie (dodatkowych) ram dla współpracy badaczy z różnych krajów i ośrodków naukowych, co wydatnie sprzyja intensyfikacji i efektywności badań oraz powstawaniu prawdziwych wspólnot naukowych skoncentrowanych na konkretnych zadaniach;
• podejmowanie wielkich międzynarodowych projektów, których realizacja nie byłaby możliwa bez szerokiej współpracy;
• organizowanie konferencji, w których oprócz członków komisyj uczestniczą inni badacze;
• podejmowanie różnorodnych inicjatyw wydawniczych (najczęściej związanych z wymienionymi wyżej formami), wśród których należy wyróżnić syntetyczne atlasy, słowniki (encyklopedie) i serie wydawnicze, a także czasopisma.
Biorąc pod uwagę obecność tych form pracy w działalności poszczególnych komisyj oraz dynamikę ich życia wewnętrznego, można by wskazać komisje:
• bardzo aktywne (8 komisyj, zob. w II. pod nr. 3, 5, 6, 13, 18, 20, 21, 24)
• aktywne (9 komisyj, zob. nr. 2, 7, 10, 12, 14, 15, 17, 19, 22),
• mniej aktywne (9 komisyj: 1, 4, 8, 9, 16, 23, 25, 26, 27),
• nieaktywne (3 komisje: 11, 28, 29).
Kierownictwo MKS docenia rolę komisyj w ruchu slawistycznym. Na każdym z jego posiedzeń oraz na zebraniu plenarnym podczas kongresów omawiane są sprawy komisyj (m.in. kwestia afiliacji, dwukrotnie w ciągu kadencji wysłuchiwane jest sprawozdanie kuratora). W trakcie kongresów zapewnia się czas i miejsce na spotkania komisyj, a także podczas uroczystego zamknięcia kongresu wręcza się przewodniczącym podziękowania za pracę w minionej kadencji i powołania na kadencję następną. Komisjom przyznano prawo do zgłaszania bloków tematycznych. Niemniej przewodniczący komisyj „niefilologicznych” zgłaszają zastrzeżenia wobec zbyt wąskiej ich zdaniem orientacji MKS.
Różnie układa się współpraca komisyj z komitetami narodowymi. Ramowe zasady gwarantują komisjom autonomię. Wyklucza to ingerencję w wewnętrzne sprawy komisyj, ale nie powinno stanowić przeszkody dla współpracy.
Zbliżający się XIV Międzynarodowy Kongres Slawistów (Ohryd, 10-16 IX 2008) zamknie kolejny etap w działalności Międzynarodowego Komitetu Slawistów, a równocześnie otworzy nowy. Zgodnie z Ramowymi zasadami kończy się kadencja działalności komisyj i są one zobowiązane do złożenia wniosków afiliacyjnych na lata 2008-2013, jeżeli pragną działać w ramach MKS. Dotyczy to także inicjatyw stworzenia nowych komisyj. Są one mile widziane!

Opole, 21 kwietnia 2008 r.